Gözaltı ve ifade süreçleri

Ceza soruşturmasında uygulanan arama, el koyma, gözaltı ve kolluk ya da savcılık ifade işlemleri, Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ile güvence altına alınan temel hak ve özgürlükleri doğrudan ilgilendirir. Gözaltı, ev veya iş yeri araması ve ifadeye çağrılma, 5271 sayılı CMK’da sıkı şekil şartlarına ve süre sınırlarına bağlanmış süreçlerdir. Bu süreçlerde şüphelinin ya da sanığın kanuni haklarının korunması ve hukuki yardım alma hakkı esastır.

Soruşturmanın ilk anından itibaren mevzuata uygun hareket etmek, sonradan giderilmesi güç kayıpların önüne geçer.

Soruşturma aşamasında müdafi yardımı

İfade ve sorgu sırasında hukuki yardım alma hakkı anayasal bir güvencedir. Siz veya bir yakınınız gözaltına alındığında ya da ifadeye çağrıldığında iki yol vardır:

• Baro tarafından görevlendirilen müdafi. Kanuni şartlar varsa, CMK kapsamında devletin ücretsiz sağladığı bir avukat talep edebilirsiniz. Talebi emniyet personeli işleme koyar; sistemde kayıtlı avukatlardan o gün nöbetçi olan ve görevi kabul eden avukatı Baro atar.
• Özel müdafi. Tercih ettiğiniz bağımsız bir avukatı özel müdafi olarak tayin edebilirsiniz. Bunun için aranızda vekâletname bulunması gerekmez. Bu hizmet ücretlidir; Avukatlık Kanunu ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi esaslarına tabidir.

Gözaltı ne kadar sürer?

CMK m.91’e göre gözaltı süresi, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmek için zorunlu süre buna eklenmez; ancak bu süre de on iki saatten fazla olamaz. Gözaltı kararı, tedbirin soruşturma için zorunlu olmasına ve kişinin suç işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunmasına bağlıdır.

Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. Böylece gözaltı toplamda dört güne kadar sürebilir. Uzatma emri gözaltındaki kişiye derhâl tebliğ edilir.

İfade sırasında haklarınız

İfade alınırken CMK m.147’deki kurallara uyulur. Kimliğinize ilişkin sorulara doğru cevap vermekle yükümlüsünüz; bunun dışında şu haklar size hatırlatılmalıdır:

• Size yüklenen suç anlatılır.
• Müdafi seçme hakkınız ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği bildirilir. Avukat seçecek durumda değilseniz ve istiyorsanız Baro bir müdafi görevlendirir.
• Yakalandığınız, istediğiniz bir yakınınıza derhâl bildirilir.
• Suçlama hakkında açıklama yapmama, yani susma hakkınız olduğu söylenir.
• Şüpheden kurtulmanız için somut delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz hatırlatılır; lehinize olan hususları ileri sürme imkânı tanınır.

İfade bir tutanağa bağlanır. Tutanağı imzalamadan önce okumanız ve söylemediğiniz bir cümle varsa düzeltilmesini istemeniz önemlidir.

Yasak ifade alma usulleri

CMK m.148’e göre şüphelinin beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi bedensel ya da ruhsal müdahaleler yapılamaz; kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez. Bu yasak usullerle alınan ifadeler, rıza ile verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez.

Müdafi hazır bulunmadan kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli ya da sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Aynı olayla ilgili yeniden ifade alınması gerekirse bunu ancak cumhuriyet savcısı yapabilir.

Emniyette ifade süreci

Gözaltına alınan şüpheli emniyette çeşitli işlemlerden geçer: tutanakların hazırlanması, savcı talimatlarının alınması, evrak işlemleri, hastaneden sağlık raporu alınması ve parmak izi. Bu işlemler tamamlanıp ifade aşamasına geçildiğinde, özel müdafinin karakola katılacağı önceden bilindiği için avukata haber verilir.

Özel müdafi şüphelinin bulunduğu karakola ya da emniyet müdürlüğü şubesine gider. Önce dosyayı inceler: iddiaları, beyanları, toplanan delilleri ve yakalama tutanağını değerlendirir. Ardından şüpheliyle baş başa görüşür; dosya hakkında bilgi verir, lehe ve aleyhe olabilecek durumları ayrıntısıyla anlatır. Şüpheli hazır olduğunda ifadeye geçilir.

Özel müdafi ifade boyunca hazır bulunur ve işlemin usule uygun yapılmasını gözetir. İfade tamamlandığında dosya savcısı, şüphelinin serbest bırakılmasına ya da adliyeye sevk edilmesine karar verir. İfade ikmalen alınmışsa şüpheli ifadenin ardından serbest kalır. Mevcutlu olarak değerlendirilmişse en kısa sürede adliyeye sevk edilir.

Adliyeye sevk genellikle mesai saatlerinde yapılır. Örneğin akşam 21.00’de emniyette ifadesi alınan bir şüpheli, ertesi sabah adliyeye götürülür ve geceyi emniyet ya da karakol nezarethanesinde geçirir. Bu aşamada şüphelinin yakınlarıyla görüşmesi kural olarak mümkün değildir.

Adliyede savcılık kararı

Adliyeye sevkten sonra dosyanın savcısı ayrıca ifade alabilir ya da dosyanın türüne göre emniyetteki ifadeyi yeterli bulabilir. Her durumda savcı, ifadelere ve dosya içeriğine dayanarak üç karardan birini verir:

• Şüpheliyi serbest bırakır. Şüpheli herhangi bir yükümlülük olmadan serbest kalır.
• Adli kontrol talebiyle şüpheliyi nöbetçi sulh ceza hâkimliğine sevk eder.
• Tutuklama talebiyle şüpheliyi nöbetçi sulh ceza hâkimliğine sevk eder.

Sulh ceza hâkimliğinde

Adli kontrol talebiyle sevkte hâkimlik, sorgu yaparak ya da yapmadan iki karardan birini verir: savcının talebini reddedip şüpheliyi şartsız serbest bırakır ya da talebi uygun bularak bir veya iki adli kontrol tedbiriyle serbest bırakır. Savcının yalnızca adli kontrol istediği bir sevkte hâkimlik tutuklama kararı veremez.

Tutuklama talebiyle sevkte hâkimlik sorgu yaparak şüphelinin tutuklanmasına karar verebilir. Talebi reddederse şüpheliyi şartsız ya da bir veya iki adli kontrol tedbiriyle serbest bırakır.

İtiraz ve sonrası

Özel müdafi, tutuklama ya da adli kontrol kararına karşı 15 gün içinde itiraz edebilir. İtirazın yapılmasıyla ifade işlemi için üstlenilen özel müdafilik görevi sona erer.

Soruşturmanın devamı, dava açılması ve dava takibi gibi sonraki aşamalarda şüphelinin avukatı olarak görev alınması istenirse, avukatlık ücreti ve diğer koşullar ayrıca görüşülür.